آکاایران: یادش به خیر، بچه که بودیم، تمام عشقمان این بود که با گچ تخته روی زمین خط بکشیم و با یک تکه سنگ، لی لی بازی کنیم یا با ۲ تکه چوب، بساط الک دولک را علم کنیم و محله را روی سرمان بگذاریم یا با یک قلم و کاغذ برویم سراغ اسم فامیل و نقطه بازی. نهایتش اگر هیچ کدام از این امکانات(!) را نداشتیم، کارمان می کشید به آفتاب مهتاب، استپ هوایی، زوو، بالابلندی، دست رشته، شاه دزدوزیر، عموزنجیرباف، هفت سنگ و بازی هایی از این دست. اما حالا با اینکه ۱۰، ۲۰ سال بیشتر از آن روزها نگذشته، مدل بازی ها عوض شده...

 

 

حالا بچه ها می نشینند کنج خانه و خودشان را با انواع اسباب بازی ها، از عروسک های عصر یخبندان گرفته تا بازی های کامپیوتری، سرگرم می کنند. واقعا تفاوت بین بازی ما و آنها در چیست؟ آیا این بازی ها باعث رشد و شکوفایی خلاقیت بچه ها می شود؟ این، سوالی است که از دکتر مهدی تهرانی دوست، فوق تخصص روان پزشکی کودک و نوجوان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران پرسیده ایم.

 

▪ آقای دکتر! اصلا تعریف بازی، در دنیای کودکان، چیست؟

ـ بازی، ارتباطی است که کودک با محیط اطراف برقرار می کند و طبیعتا در این ارتباط، وسایل و لوازمی وجود دارد که می تواند با آنها ارتباط برقرار کرده و در عین حال، لذتی را هم برای کودک فراهم می کند و این اثر لذت بخش سبب ادامه بازی خواهد شد. در واقع، بازی یک اثر پاداشی و تشویقی دارد که باعث می شود کودک بتواند آن را ادامه دهد.

▪ چرا اسباب بازی ها فقط برای بچه ها جالب اند و بزرگترها کمتر به آنها اهمیت می دهند؟

 

ـ واقعیت این است که کودکان برای ارتباط پیدا کردن با محیط بیرون خود نیاز به یک واسطه دارند؛ در حالی که بزرگ ترها، چون مهارت های بیشتری به دست آورده اند و در ذهن شان افکار دیگری وجود دارد، برای ارتباط برقرار کردن با محیط بیرون شان نیازی به این واسطه ها ندارند و خیلی راحت تر با افراد ارتباط برقرار می کنند یا خیلی راحت تر ممکن است خودشان را به تنهایی سرگرم کرده یا به گونه ای وقت شان را بگذرانند؛ در حالی که این توانمندی ها هنوز در کودکان به دست نیامده است. در عین حال که کودک نیاز دارد به نحوی وقتش را با لذت بگذراند، و در عین حال ارتباطی هم با محیط بیرون از خودش برقرار کند. به همین دلیل است که کودک از هر وسیله ای برای تقویت ارتبا طش استفاده می کند. بنابراین جا دارد که والدین، وسایل و لوازمی را تهیه کنند که این ارتباط را تسهیل می کند.

▪ منظورتان از وسایل و لوازم، همان اسباب بازی ها است؟

 

ـ بله! این لوازم همان اسباب بازی ها هستند. در واقع اسباب بازی ها وسایلی هستند که ما برای بازی بچه ها فراهم می کنیم که طبیعتا باید متناسب با سن و شرایط رشدی شان باشد. این ارتباط برقرار کردن که ما در قالب بازی از آن نام می بریم، درحقیقت بخشی از زندگی کودک را تشکیل می دهد. ما در علم روان شناسی رشد، بخشی از رشد کودکان را در بازی کردن آنها می بینیم. بنابراین باید نحوه بازی کردن شکل بگیرد تا توانمندی های کودک به تدریج رشد کند و کودک در پرتو این بازی کردن است که می تواند در حوزه های مختلف توانمندی های خود را تقویت کند. کودکانی که نتوانند این ارتباط را با محیط اطراف خود با بازی کردن برقرار کنند یا در برقراری ارتباط ضعف دارا باشند ممکن است در رشد توانمندی هایشان دچار مشکل شوند.

▪ بچه های نسل قدیم که این وسایل را در اختیار نداشتند، چطور توانستند به توانمندی های امروز برسند؟

 

ـ واقعیت این است که در هر زمان و در هر جامعه ای، بازی کردن شکل و شرایط خودش را دارد؛ یعنی در همان زمان خاص با همان وسایل خیلی ساده و ابتدایی ممکن بود که کودک وقت خودش را بگذراند، با بچه های همسایه بازی کند و لذت هم ببرد. به نظر می رسد که بازی کردن، اصلی فراموش نشدنی در طول تاریخ باشد.

 

همین الان هم در دنیا جوامع ابتدایی ای وجود دارند که ممکن است وسایل و اسباب بازی های مدرن در آنها وجود نداشته باشد در عین حال وقتی به آن جوامع می روید، می بینید که بچه ها از وسایل بسیار ساده و ابتدایی برای سرگرم کردن خودشان و برای تقویت کردن مهارت هایی که مورد نیازشان است استفاده می کنند. در واقع، بازی کردن محدود به وسایل خاصی نیست و چیزی نیست که ما بگوییم حتما باید این نوع اسباب بازی خاص وجود داشته باشد. البته هدایت بازی و اینکه ما بتوانیم با فضاسازی و تعیین بستر مناسب برای بازی و فراهم کردن وسایلی که بچه ها بتوانند از آنها برای بازی شان استفاده کنند، بپردازیم مسأله مهمی است. مهم این است که این وسایل متناسب با سن کودکان تهیه شود.

▪ بازی ها چه نقشی در ایجاد خلاقیت ها و مهارت های کودکان ایفا می کنند؟

 

ـ همان طور که گفتم، بازی کردن، در واقع، ارتباط برقرار کردن با برخی لوازم و وسایلی است که در محیط بیرون وجود دارد و می تواند در حوزه های مختلف، نقش داشته باشد. رشد فعالیت های ذهنی کودکان در درجه اول شامل تقویت مهارت های دیداری، شنیداری، حرکتی و تجسم های فضایی است که کودکان می توانند آنها را در حین بازی کسب کنند. اگر چیزی را بسازند، یا با دست و پایشان حرکاتی را انجام دهند یا با ذهن خود کارهایی را انجام دهند، همه و همه، به نوعی برای تقویت کردن فعالیت های فکری یا شناختی شان موثر است.

 

این فعالیت ها در هر سنی ممکن است متفاوت باشد اما ما متناسب با شرایط ذهنی کودکان می توانیم از بازی ها استفاده کنیم. بخش دیگر مهارت ها، مهارت های ارتباطی کودکان است که بتوانند با دنیای بیرون ارتباط برقرار کنند؛ به خصوص کودکانی که هنوز زبان باز نکرده اند ارتباط شان با دنیای بیرون از طریق وسایل و اسباب بازی ها است. توانایی در بازی کردن یکی از شاخص هایی است که می تواند به ما کمک کند که دریابیم کودکان می توانند رشد و تکامل زبان پیدا کنند و مهارت های ارتباطی را فرابگیرند یا خیر. بچه هایی که بتوانند خوب بازی کنند یعنی توانایی های ارتباطی شان می تواند تقویت شود و رشد معمول را پیدا کند.

▪ خیلی از بچه ها با اسباب بازی هایشان صحبت می کنند. آیا این نشانه ارتباط برقرار کردن است؟

 

ـ بله! زمانی که زبان شکل گرفت، بعضی از مهارت های ارتباطی در قالب مهارت های صحبت با اسباب بازی ها شکل می گیرد. بازی های فرضی یا تخیلی از این دسته بازی ها هستند که کودکان باید این بازی ها را انجام دهند. گاهی اوقات خانواده ها نگران هستند که کودکان شان با اسباب بازی هایشان حرف می زنند؛ طوری که انگار اسباب بازی ها در دنیای واقعی هستند، در حالی که باید اینطور باشد و دنیای واقعی کودکان در آن سنین دنیای اسباب بازی هایشان است. باید کودک با عروسک اش حرف بزند، با ماشین اش بازی کند، تصادف کند، معلم بازی کند و ...

 

دوست خیالی داشتن، چطور؟ ایرادی ندارد؟

 

ـ نه، قطعا ایرادی ندارد. اصلا باید وجود داشته باشد؛ به خصوص از ۱۸ ماهگی به بعد، معمولا بازی های تخیلی و فرضی در کودکان شکل می گیرد تا بتوانند ارتباط برقرار کنند.

▪ و اگر کودکی نتواند این ارتباط را در بازی های تخیلی اش برقرار کند؟

 

ـ این نشانه ضعفی در تکمیل و رشد مهارت های ارتباطی کودک است که باید توسط روان پزشک کودک بررسی شود. به عنوان نمونه، اگر یک کودک یک ساله نتواند ارتباط لازم را با اسباب بازی هایش برقرار کند، نشان دهنده این است که احتمالا ضعفی در مهارت های ارتباطی اش دارد و باید در این قسمت تقویت شود. این نکته ای است که والدین باید به آن توجه کنند.

 

▪ آیا نقاشی هم بازی محسوب می شود؟

 

ـ نقاشی هم به گونه ای می تواند بازی تلقی شود؛ اگر چه نقاشی، خودش، یک فرآیند جداگانه به حساب می آید. یک نوع خلاقیت در نقاشی وجود دارد که ممکن است در بعضی از بازی های دیگر وجود نداشته باشد.

▪ بعضی از کودکان از وسایل بزرگ ترها برای بازی استفاده می کنند. مثل بازی با تلفن همراه، جاروبرقی، وسایل دکوری و... اگر هم اجازه بازی با آنها داده نشود، اعتراض می کنند. در این صورت، چه رفتاری باید با این کودکان داشت؟

 

ـ این یک واقعیت است که وقتی تکنولوژی پیشرفت می کند و کودکان وسایل و اسبابی را در محیط اطراف شان می بینند، دوست دارند که با آنها بازی کنند. ضمن اینکه در اسباب بازی های کودکان چنین لوازم و وسایلی هم وجود دارد و بهتر است برای کودکانی که به بازی با وسایل خانه علاقه دارند؛ از اسباب بازی هایی که مشابه آن وسایل است استفاده کنیم که هم بچه ها بتوانند طرز کار آنها را یاد بگیرند و هم حس کنجکاوی شان تقویت شود و هم لذتی را که می خواهند از بازی کردن ببرند.

▪ از چه سنی می توان این وسایل را در اختیار کودکان قرار داد؟

 

ـ طبیعتا از سنین پایین یعنی از ۳، ۴ سالگی می توان به تدریج از وسایل ساده به شرط ایمن بودن شان استفاده کرد. نکته ای که باید اشاره کنم، این است که وسایل خانه، وسایل ایمنی برای کوکان نیستند و باید مراقب بود تا کودکان از وسایل واقعی برای بازی کردن استفاده نکنند.

▪ چه توصیه ای به والدین دارید؟

 

ـ والدین باید بستر بازی و لوازم و وسایل بازی را تا آنجا که برایشان امکان دارد برای کودکان فراهم کنند. بچه ها نیاز دارند که اوقات خود را به گونه ای بگذرانند که هم مهارتی را یاد بگیرند و آن را تقویت کنند و هم سرگرم باشند. لزومی ندارد که ما تمام وقت بچه ها را با چیزهایی پر کنیم که فقط یاد بگیرند؛ بلکه لذت بخش بودن و سرگرمی داشتن هم مهم است. این طور نباشد که کودکان، به خصوص در فصل تابستان، از یک کلاس درآمده و به کلاس بعدی بروند. این امر ضرورتی ندارد. اجازه دهید کودکان تان بازی هم بکنند.

 

 

   مریم منصوری


گردآوری و تنظیم:گروه سلامت آکا ایران
.

منبع :