بلوغ با جسم و روان دختران چه می کند؟

 

 

 

بلوغ یعنی دوره انتقال از مرحله کودکی به بزرگسالی و کسب قدرت باروری. از نظر لغوی، بلوغ به معنی رسیدن به سن رشد، مرد شدن، زن شدن، رسیدگی و پختگی و به حد کمال رسیدن است...

 

با دکتر صفیه شهریاری، متخصص زنان و زایمان درباره علایم و بحران های همین دوران گفتگو کرده ایم.

 

▪ اهمیت این دوره از زندگی در چیست؟ چرا بلوغ را دوره مهمی از زندگی می دانند؟

 

ـ ببینید؛ طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، نوجوان به گروه سنی ۱۰ تا ۱۹سال اطلاق می شود که با تحول های فراوان جسمی و روانی همراه است و موجب تغییر نگاه فرد نسبت به جهان اطراف، رفتار و احساساتش می شود. نوجوان گاهی دچار تشویش و نگرانی شده و تصمیم گیری برایش سخت می شود. از مسایل عمده دیگری که نوجوان در دوره بلوغ با آنها روبه رو ست، تغییرهای جسمانی است و اگر نوجوان و اطرافیان به خوبی از این تغییرها آگاهی نداشته باشند، این باعث تشویش و نگرانی خودش و اطرافیان می شود. علاوه بر این، وجود پاره ای اعتقادها و باورهای سنتی نیز می تواند به مشکل های نوجوان بیفزاید. اگر نوجوان مسایل و مشکل های بلوغ را در محیطی سرشار از تفاهم، صمیمیت و آگاهی و با کمک خانواده و جامعه بشناسد، این دوره را به خوبی طی می کند و با نشاط و سلامت پا به عرصه بزرگسالی می گذارد. در حال حاضر، بیش از ۵/۱ میلیارد نفر از جمعیت جهان را نوجوانان تشکیل می دهند. با توجه به اینکه زیربنای بزرگسالی افراد در دوره بلوغ به وجود می آید و بسیاری از مشکل های مختلف جسمانی، روانی و اجتماعی جوانان ریشه در دوران بلوغ دارد، آشنایی با دوران بلوغ برای نوجوانان و والدین آنها امری ضروری است.

 

▪ لطفا کمی از تغییرات جسمی بلوغ در دختران بگویید.

 

ـ ظهور علامت های جسمی بلوغ به دنبال برخی تغییرهای هورمونی بدن و از طریق مغز (سیستم هیپوفیز و هیپوتالاموس) کنترل و شروع می شود و این تغییرهای جسمی، همراه با جهش رشد نوجوان است و به ترتیب، با جوانه زدن پستان ها و رشد آنها شروع می شود و با پیدایش موهای تناسلی در زیر بغل و در نهایت با قاعدگی به پایان می رسد. معمولا جهش رشدی در دختران حداقل ۲ سال زودتر از پسران اتفاق می افتد؛ به طوری که در مدت ۱ سال، قد دختران حدود ۶ تا ۱۱ سانتی متر بلندتر می شود. جهش چشمگیر رشد معمولا ۲ سال بعد از جوانه زدن پستان ها و ۱ سال قبل از شروع عادت ماهانه اتفاق می افتد. سرعت بالای رشد باعث افزایش رشد، به خصوص در استخوان ها و غضروف ها می شود ولی هورمون های جنسی (استروژن) سبب بسته شدن صفحه رشد استخوان و کند شدن رشد استخوان ها می شود. به همین دلیل است که پس از قاعدگی، سرعت رشد قد کندتر شده و معمولا دخترها بیش از ۶ سانتی متر افزایش قد ندارند.

 

زمان و سرعت رشد تحت تاثیر عوامل متعددی از جمله وراثت، تغذیه، محل جغرافیایی، تماس با نور و شرایط روانی است. رشد پستانی معمولا در سن ۵/۷ تا ۵/۱۲ سالگی روی می دهد. البته به طور متوسط در ۵/۹ سالگی پستان ها رشد می کنند. موهای شرمگاهی در ۵/۱۰ سالگی ظاهر می شوند و در ناحیه زیر بغل نیز مو پدیدار می شود. آخرین مرحله بلوغ نیز قاعدگی است که در سن ۹ تا ۱۶ سالگی و به طور متوسط در ۱۳ سالگی اتفاق می افتد. در پایان دوره بلوغ با تغییر فُرم اندام ها، پیدایش هیکل زنانه روی می دهد. لگن پهن می شود، ران ها کلفت تر می شوند و چربی به شکل زنانه در بدن توزیع می شود. در این دوره بر اثر ترشحات هورمونی فعالیت غدد چربی و عرق نیز در دختران افزایش می یابد. در بعضی از نوجوانان جوش هایی روی صورت دیده می شود که نباید دستکاری شوند؛ زیرا عفونی می شوند و فقط باید آنها را به طور مرتب با آب و صابون شست. در صورتی که تعریق زیاد شود علاوه بر استحمام می توان از اسپری های زیر بغل یا لوسیون های بهداشتی استفاده کرد.

 

▪ ممکن است کمی درباره چگونگی قاعدگی توضیح دهید؟

 

ـ بله؛ به خروج خون و قطعات ریزش یافته، لایه پوششی درون رحم می گویند قاعدگی، پریود، حیض یا رگل. یک قاعدگی طبیعی به سلامت ۳ ناحیه از بدن بستگی دارد. این نواحی که پس از بلوغ به طور هماهنگ عمل می کنند، عبارتند از: مغز (هیپوفیز و هیپوتالاموس)، تخمدان ها و رحم.

 

▪ این نواحی ۳گانه چگونه فرآیند قاعدگی را تنظیم می کنند؟

 

ـ هیپوتالاموس یک ساختمان کوچکی در قاعده مغز است که از دوره بلوغ شروع به ترشح ماده ای به نام هورمون گونادوتروپین می کند و این ماده روی غده هیپوفیز اثر می گذارد و سبب ساخته شدن هورمون های تحریک کننده فولیکول و هورمون جسم زرد می شود که توسط خون به تخمدان می رسند. این مواد روی تخمدان تاثیر می گذارند وباعث ترشح هورمون های جنسی زنانه (استروژن و پروژسترون) از تخمدان می شوند. هورمون استروژن باعث رها شدن تخمک از تخمدان می شود که به این عمل تخمک گذاری می گویند و معمولا ۱۴ روز قبل از عادت ماهانه اتفاق می افتد و از این زمان به بعد، پروژسترون از طریق تخمدان ساخته می شود. در ضمن، هورمون های استروژن و پروژسترون با همدیگر روی بافت پوششی درون رحم تاثیر می گذارند که در اثر آن، لایه ضخیمی درون رحم ایجاد می شود و در صورت عدم بارداری در پایان دوره عادت ماهانه به صورت قاعدگی همراه با خون ریزی، خود را نشان می دهد. هورمون استروژن همچنین باعث رشد اعضای دستگاه تناسلی، پستان ها، استخوان ها و بروز صفات زنانه می شود. اولین روز یک دوره خون ریزی تا اولین روز خون ریزی بعدی را یک دوره عادت ماهانه می نامند که معمولا بین ۲۱ تا ۳۹ روز است.

 

▪ ولی طول دوره عادت ماهانه در خانم ها و حتی مدت روزهای خون ریزی در یک خانم هم ثابت نیست؛ چرا؟

 

ـ خب، البته این تغییر به مدت چند روز تا یک هفته می تواند طبیعی باشد. طولانی شدن دوره عادت ماهانه بیش از ۳۹ روز، به خصوص در صورت تکرار آن در ماه های بعد، باید تحت بررسی قرار گیرد. کوتاه شدن دوره عادت ماهانه به میزان کمتر از ۲۱ روز نیز به خصوص اگر تکرار شود، ممکن است به دلایل بیماری های رحمی یا تخمدانی باشد که باید بررسی شود. به طور کلی، دو سوم زنان دوره عادت ماهانه منظمی دارند. میزان خون خارج شده در هر نوبت عادت ماهانه بین ۳۰ تا ۸۰ میلی لیتر است که طی ۳ تا ۷ روز خارج می شود و روزانه به طور متوسط ۳ تا ۵ نوار بهداشتی استفاده می شود. بیشترین خون ریزی در روزهای اول تا سوم اتفاق می افتد. قاعدگی های اول بدون تخمک گذاری است و به همین دلیل ممکن است از نظر فواصل زمانی، مقدار خون ریزی یا مدت خون ریزی نامنظم و غیرقابل پیش بینی باشد ولی معمولا ۲ تا ۵/۲ سال پس از شروع قاعدگی خودبه خود منظم می شود.

 

▪ چه زمانی به بلوغ، زودرس یا دیررس می گوییم؟

 

ـ اگر تا سن ۱۴ سالگی علایم و صفات ثانویه جنسی یعنی رشد پستان ها، رشد موهای زیربغل و موهای تناسلی و رشد کافی بدن صورت نگرفت یا اگر تا سن ۱۶ سالگی، قاعدگی رخ نداد؛ بلوغ، دیررس است و باید به پزشک مراجعه شود. اگر بلوغ قبل از ۸ سالگی رخ دهد نیز بلوغ، زودرس است که در این صورت نیز باید به پزشک مراجعه شود. معمولا آغاز تغییرهای بلوغ به طور عمده به وسیله عوامل ژنتیکی تعیین می شود و محل جغرافیایی، وضعیت تغذیه و عوامل روان شناختی نیز بر سن آغاز تاثیر می گذارند.

 

▪ علایم جسمی و روانی قبل از عادت ماهانه چگونه اند؟

 

ـ افزایش وزن، احساس سنگینی در شکم و کل بدن، تورم دست ها و صورت، بزرگ یا دردناک شدن پستان ها، سردرد، تهوع، استفراغ، اسهال، بی اشتهایی یا تمایل به بعضی از غذاها، خستگی و تکرر ادرار یا کمردرد، درد زیر دل، تغییرهای خلق، نگرانی، افسردگی، ناامیدی، تحریک پذیری، کاهش قدرت تمرکز و منفی گرایی همراه با دل درد در تمام افراد کم وبیش دیده می شود. در عین حال، دل درد در دوران قاعدگی ممکن است چند ساعت قبل یا هم زمان با خون ریزی شروع شود که معمولا بیش از ۲ یا ۳ روز اول ادامه نمی یابد. باید این نکته را هم یادآوری کنم که اگر والدین می توانستند به یاد بیاورند که خودشان وقتی که در سن و سال نوجوانی بودند چه احساسات و عواطفی داشته اند آن وقت شاید برای درک نوجوانان تلاش بیشتری از خود نشان می دادند. لازم است به آموزش همسالان در زمینه بلوغ نیز تاکید کنم که باید در مدارس انجام شود.

بررسى مشکلات جوانان (بحران بلوغ)

 

یکى از بحرانى ترین دوره هاى زندگى هر فرد, دوره بلوغ است. بلوغ مرحله اى از رشد است که براى همه نوجوانان, اعم از پسر و دختر, خواه ناخواه حاصل مى شود.تعابیر مختلف دین پژوهان و روان شناسان از این دوره, حاکى از اهمیت و حسّاسیّتى است که آن ها براى پدیده بلوغ قائل اند. در این جا نظرات بعضى روان شناسان را درباره این پدیده مى آوریم:

(سمیلرز نوجوانى را دوران عدم انطباق, و سکولیانکورز آن را تب عقل, وس گوتهز آن را گره کور بین کودکى و پیرى, سشیلدرز آن را موجى خروشان در اقیانوس زندگى,س استانلى هالز آن را تولد دوباره, سهاروکسز آن را دوره کشف هویت, سویلونز آن را دوره جهل و غفلت و بالاخره سکروز نوجوان را دیوانه قابل معالجه خوانده اند.)1

(ژان ژاک روسو, بلوغ را ولادت دوم مى خواند.)2 (گویى نوجوان در آستانه ورود به دوره بلوغ با جهانى نو آشنا مى شود و دیگر باره متولد مى گردد و افق هاى جدیدى در برابر دیدگانش گشوده مى شود. تحول و تغییر و عدم ثبات در رفتار در این دوره به حدى است که بعضى آن را زندگى تشنج آمیز و دوران منفى نامیده اند.)3 (اوریس دولوم, بلوغ را یک نقطه عطف در زندگى مى شناسد نه یک مرحله تکاملى.)4
بلوغ در زبان فارسى به معناى رسیدن و به حد رشد رسیدن است.5

انواع بلوغ
هرچند از واژه بلوغ غالباً بلوغ جنسى تداعى مى شود, ولى با توجه به موارد استعمال, مى توان به انواع بلوغ اشاره کرد که مهم ترین آن ها عبارت اند از:

1. بلوغ شرعى:
بلوغ شرعى همان سن تکلیف دینى است که براى دختران پایان 9سال قمرى و براى پسران پایان 15 سال قمرى است.

2. بلوغ جسمى:
فیزیولوژیست ها معتقدند: ارگانیزم بدنى انسان تا 5سال اول زندگى به سرعت رشد مى کند و پس از آن تا آغاز دوره نوجوانى و بلوغ, رشد آن به کندى مى گراید و سپس در دوره نوجوانى, سرعت دوباره خود را باز مى یابد و در سن خاصى به حد کمال خود مى رسد.

3. بلوغ جنسى:
بلوغ جنسى به معناى رسیدن به سن تولید مثل است که با ازدیاد هورمون ها آغاز مى شود. در این شرایط, غدد جنسى از خواب بیدار مى شود و تمایل جنسى را به وجود مى آورد.

4. بلوغ اجتماعى:
بلوغ عرفى یا اجتماعى, بلوغى است که در آن دختر و پسر مسئول رفتار خود مى شوند و به آن سن قانونى نیز مى گویند. قانون گذاران براى افراد, سنین گوناگونى را در اجراى انواع مقررات و بهره مندى آنان از حقوق مدنى در نظر گرفته اند; مثلاً براساس قوانین موجود در ایران براى شرکت در انتخابات ریاست جمهورى و مجلس شوراى اسلامى, ورود اشخاص به سن شانزده سالگى الزامى است و براى استخدام دولتى و یا اخذ گواهى نامه, هجده سال تمام منظور شده است.

5. بلوغ روانى:
بلوغ روانى, بلوغ ناشى از رشد روان است که داراى جنبه هاى مختلفى از قبیل: پختگى, هوش و درک مفاهیم اخلاقى مى باشد.

6. بلوغ شخصیتى:
بلوغ شخصیتى در شرایطى حاصل مى شود که شخص بتواند مستقلاً تصمیم بگیرد و عمل نماید و بتواند اراده اش را اعمال کند و متکى به خود باشد.

7. بلوغ عقلى:
قرآن مجید از بلوغ عقلى به نام (رشد) یاد کرده و استقلال اقتصادى و آزادى مالى براى یتیمان را مشروط به بلوغ جنسى و رشد عقلى مى داند.6

سن بلوغ
(براى آغاز بلوغ طبیعى, سن معینى وجود ندارد و در محیط هاى مختلف, متفاوت است. عوامل متعددى از قبیل: عوامل محیطى, فرهنگى, موروثى و اجتماعى و تغذیه اى در پیدایش بلوغ مؤثر است, ولى ظهور آن در اکثر دختران حدود 11سالگى است.)7
ییکى از نویسندگان مى گوید: (از نظر پژوهش گران, اگرچه یک اتفاق نظر در مورد شروع و پایان سن بلوغ وجود ندارد, اما بیشتر محققین بر این عقیده اند که سن شروع بلوغ طبیعى در دخترها 16ـ9سالگى و در پسرها 17ـ10سالگى است و در مجموع, اصطلاح بلوغ به دوره بین 18ـ12سالگى اطلاق مى گردد و سن متوسط بلوغ, بدون توجه به پسر یا دختر بودن, 11سالگى اطلاق مى گردد. ولى به طور مسلم دختران زودتر از پسران مرحله بلوغ زندگى خویش را آغاز مى کنند و زودتر نیز این مرحله را به پایان مى رسانند.)8

تقدم بلوغ شرعى دختران بر پسران
این سؤال همواره در ذهن دختران مطرح است که چرا زودتر از پسران, مکلف مى شوند و بالغ شرعى محسوب مى گردند؟
در پاسخ باید گفت: اولاً, بلوغ شرعى براساس بلوغ طبیعى است. در همه مناطق جهان با در نظر گرفتن شرایط طبیعى و اجتماعى, دختران زودتر به بلوغ طبیعى مى رسند و فعالیت غدد جنسى در آنان قبل از پسران آغاز مى گردد. (بنابراین تقدم بلوغ شرعى دختران بر پسران براساس صلاحیت طبیعى و به معناى هم آهنگى قوانین تشریع با مقررات تکوین است.)9
بیدار شدن غریزه جنسى در دختران زمینه مساعدى براى آلوده شدن به گناه و ناپاکى است و خداوند حکیم براى پیش گیرى از مفاسد, آنان را قبل از پسران به وسیله مقررات دینى کنترل مى کند.

ثانیاً, (اندیشه و عقل دختران زودتر از پسران شکفته مى شود و دلیلش آن است که دختران قبل از پسران زبان مى گشایند و زودتر از آنان آغاز سخن مى کنند و با توجه به رابطه غیر قابل انکارى که بین اندیشه و سخن گفتن وجود دارد, این نتیجه به دست مى آید که دستگاه فکر دختران زودتر از پسران به کار مى افتد.)10
شکوفا شدن عقل و هوش در دختران باعث شده است قانون گذار آنان را قبل از پسران مکلف کند تا از طریق عمل به تکالیف الهى به رشد معنوى نایل گردند و از طرف دیگر در جامعه از استقلال قانونى و حقوق اجتماعى برخوردار شوند.

بلوغ زودرس و دیررس
(بلوغ زودرس, پدیده اى فیزیولوژیک است که در هر جنس پسر و دختر دیده مى شود. همان گونه که از نام آن برمى آید, در این حالت فرد زودتر از هم سالان خود علائم و آثار بلوغ را ظاهر مى سازد.)11
(بلوغ دیررس نیز در هر دو جنس پسر و دختر دیده مى شود و شیوع آن در پسرها بیش از دختران است. به طور کلى مى توان اظهار داشت هرگاه تا سن 17سالگى آثار و نشانه هاى بلوغ در فرد ظاهر نشود, وى دچار بلوغ دیررس شده است.)12
علل مختلفى در تسریع یا تأخیر بلوغ مطرح شده است. یکى از صاحب نظران مى گوید: (نژاد, تغذیه و عوامل فیزیکى و روانى موجود در محیط زندگى, در زمان ظهور بلوغ و میزان ترشح هورمون هاى مربوطه اثر مى گذارد; مثلاً ویتامین E را از جمله عوامل تغذیه اى مؤثر به شمار مى روند. وضع نامساعد اخلاقى در اجتماعات بى بند و بار نیز باعث بلوغ زودرس در آن جوامع مى شود.)13
درباره اثر آب و هوا در بلوغ, برخى نظر مخالف دارند و مى گویند: (بلوغ بیش از آن که به آب و هوا بستگى داشته باشد, به طرز تغذیه و بهداشت و شرایط اجتماعى وابسته است. معمولاً آب و هواى معتدل بیش از هواى گرمسیر و سردسیر بلوغ را تسریع مى کند.)14

هر کدام از بلوغ زودرس و دیررس, عوارضى بر فرد بالغ دارد, که مى توان به احساس حقارت در بلوغ دیررس و اضطراب و نگرانى در بلوغ زودرس اشاره کرد, ولى در حال حاضر این معضل را از طریق تجویز دارو و روان درمانى, کنترل و از عوارض آن جلوگیرى مى کنند. بنابراین کسانى که به بلوغ زودرس یا بلوغ دیررس مبتلا هستند, نباید از این وضعیت نگران باشند.
البته در زودرسى بلوغ, بالغ باید به وظیفه شرعى خود عمل کند; مثلاً پسرى که قبل از پانزده سالگى بالغ شده است, باید نماز و روزه و تکالیف دینى را انجام دهد و منتظر فرارسیدن سن مقرّر نباشد.

نشانه هاى بلوغ
بلوغ با دگرگونى هاى فیزیولوژى در بدن همراه است. (به نظر زیست شناسان, منشأ طبیعى بلوغ, ترشح هورمون هاى جنسى به ضمیمه فعالیت هاى منظم بعضى دیگر از غدد داخلى است.)15
(مهم ترین دگرگونى هاى بدنیِ دوره نوجوانى, ظهور ویژگى هاى نخستین و ویژگى هاى ثانویه است. منظور از ویژگى هاى نخستین, شکل