پیدایش زمینه احیای فرهنگ دینی از رهگذر پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه در ایران، فرصت خوبی را برای تدوین و تالیف علوم و معارف الهی فراهم ساخت. از این فرصت استثنائی، بهره برداری های قابل توجهی نیز شد، لکن تردیدی نیست که میان آنچه تاکنون به انجام رسیده با آنچه باید انجام گیرد، فاصله زیادی وجود دارد. ارزیابی منصفانه کارهائی که در طول دهه های اول و دوم عمر نظام جمهوری اسلامی تاکنون در زمینه تدوین و تالیف علوم و معارف الهی صورت گرفته، نشان میدهد همت بلندی بکار رفته و کارهای بزرگی به انجام رسیده است. این واقعیت هنگامی بیشتر رخ مینماید که موانع راه را نیز در نظر بگیریم و با توجه به مقدورات به داوری بنشینیم . عوارض همه جانبه 8 سال جنگ تحمیلی که بطور مستقیم و غیرمستقیم بخش عمده ای از وقت نیروهای فرهنگی اهل تدوین و تالیف را به خود اختصاص داد و ضرورت حضور این نیروهای کیفی در عرصه فعالیتهای سیاسی اجتماعی بمقتضای نیازی که نظام نوپای جمهوری اسلامی به آنها داشته و دارد، از جمله اموری هستند که در این ارزیابی باید در نظر گرفته شوند. با اینحال، در این واقعیت نیز نباید تردید کرد که در همین دوران اگر از امکانات موجود با برنامه ریزی دقیق و سازماندهی عالمانه بهره برداری میشد، از دوباره کاریها جلوگیری بعمل میامد، استعدادهای بالفعل به درستی بکار گرفته میشدند و نیروهای بالقوه با جهت دهی حساب شده ای به فعلیت میرسیدند، قطعا کار بیشتری صورت میگرفت و امروز میتوانستیم مطمئن باشیم که صاحب محصول فرهنگی متناسب با امکانات و مقدورات، نیز هستیم. اینکه در فردای پایان جنگ تحمیلی و در دوران بازسازی، احساس آسیب پذیری از تهاجم فرهنگی غرب برای دلسوزان انقلاب و نظام اسلامی یک دغدغه جدی است، این خود روشن ترین نشانه عدم تناسب میان کارکرد فرهنگی ما و اقتضائات این دوران است. بی تردید مسئولین نظام جمهوری اسلامی و ملت انقلابی ایران، در دوران جنگ تحمیلی رژیم عراق بر جمهوری اسلامی ایران، وظایف خود را به شایستگی انجام دادند و به حق میتوان گفت این مردم و دولتمردانی که برگزیدند با عملکرد خود در دوران 8 سال دفاع مقدس کارنامه درخشانی بر جای گذارده اند. اما به این سوال که مجموعه عملکردها در سالهای پس از جنگ آیا متناسب با آنچه برای حفظ دستاوردهای ارزشی و فرهنگی دفاع مقدس ضرورت داشت انجام شود، بود یا نه نمیتوان با چنین اطمینان خاطری پاسخ مثبت داد. کسانی که به این سوال پاسخ منفی میدهند، معتقدند در دوران بازسازی به محور فرهنگ بمعنای عام کلمه بهای لازم داده نشده است. اگر به انقلاب اسلامی و نظام برآمده از آن بعنوان واقعیتی که ریشه در فرهنگ دینی دارد نگاه کنیم، نمیتوان تردید کرد که حفظ دستاوردهای این انقلاب و شکوفا ساختن فرهنگ دینی تنها در صورتی میسر خواهد بود که در همه مقاطع، فرهنگ نقش محوری خود را ایفا نماید. تجربه انقلاب اسلامی و تجربه دفاع مقدس، هر دو به روشنی نشان میدهند که آنچه موجب پیروزی مردم ایران در این دو مقطع شد، محور قرار گرفتن فرهنگ دینی بود. این تجربه، با صراحت به ما میگوید در دوران بازسازی و در هر مقطع دیگری، این فرهنگ دینی است که اگر محور قرار گیرد، موفقیت را تضمین خواهد کرد. با نگاهی که از همین زاویه به فرهنگ باید داشته باشیم، اقداماتی از قبیل تشکیل مجامع علمی برای بررسی مسائل فرهنگی، با شرط جدی بودن و پرهیز از تکرار و دوباره کاری، قابل ستایش میباشد. اگر اینگونه مجامع کار خود را با آهنگ دینی به پیش ببرند، محصول آنها تدوین موضوعات فرهنگی با محوریت معارف الهی خواهد بود. مبحث ((تربیت اجتماعی در ادعیه و زیارات)) بعنوان یکی از موضوعات پیشنهادی پنجمین مجمع علمی تربیت که در آبانماه 1373 در تهران برگزار شد به نگارش درآمده است . این مبحث ابتدا در روزنامه جمهوری اسلامی مورخ 18 آبان 1373 بچاپ رسید و اینک بصورت مستقل تقدیم علاقمندان میشود. استخراج دستورالعملهای تربیتی از دعاها و زیارات و بهره گیری از آنها در تدوین و تکمیل علوم تربیتی، کمک بزرگی به این علوم است. این اقدام از آنجهت که میتواند مقدمات خروج بخش تربیت علوم انسانی از انحصار غرب را فراهم کند و زیربنائی برای دفع تهاجم فرهنگی غرب باشد، کاری ضروری بنظر میرسد. پیشوایان دین، با زبان دعا بطور غیرمستقیم ولی با ظریف ترین شیوه تعلیم و تربیت، چگونه زیستن، چگونه با دیگران رفتار کردن و چگونگی تربیت کردن فرزندان را به مردم میاموزند. رفتارهای آکنده از پوچگرائی که گرایشهای مادی در جهان امروز بر فضای زندگی انسانها حاکم کرده است، بیش از هر زمان دیگری ضرورت پرداختن به امور معنوی از جمله راز و نیاز با خدا و بهره برداری از تعالیم نهفته در ادعیه و زیارات که شاخه ای از شجره معارف الهی هستند را گوشزد مینماید. با بهره گیری از این تعالیم، میتوان به تربیت نفس پرداخت و در سایه آن جامعه را متحول نمود. معارف الهی نهفته در دعاها و زیارات، حاوی دستورالعمل های تربیتی عمیقی در جهت تربیت اجتماعی و پرورش افراد واجد کارائی لازم برای حضور فعال در جامعه میباشد. همین تربیت اجتماعی است که از یکسو پوچگرائی را نفی می کند و از سوی دیگر انزوا و عزلت و همچون عضوی غیرکارآمد از فعالیت های اجتماعی گریختن را محکوم می نماید. بدین ترتیب، معارف برآمده از دعاها و زیارات نه تنها رابطه انسان و خدا را تنظیم می کند، بلکه راهنمای عمل آحاد جامعه برای چگونه برقرار کردن روابط اجتماعی نیز هست. مبحث تربیت را علاوه بر ادعیه و زیارات، در قرآن کریم و احادیث نیز میتوان جستجو کرد. بنابراین، عرصه تحقیق برای کسانی که اهل تحقیق در این موضوع هستند، بسیار وسیع است. اینجانب، در رساله حاضر مطرح نموده ام که ((زبان شیرین دعا و زیارت از آنجا که با ژرفای روح انسان سر و کار دارد و زیباترین فراز زندگی او را که ارتباط با خداست تشکیل میدهد، با گیرائی منحصر به فرد خود آنچنان بکار گیرنده این زبان را مسحور خود می کند که در لحظه خواندن دعا و زیارت، هر اندیشه ای جز سخن گفتن با مخاطب مقدس خود را کنار میگذارد. این حالت معنوی و این سکر روحانی از آنجا که همه جوارح و مشاعر به زبان آورنده فرازهای دعا و زیارت را تسخیر می کند، وجود او را برای همسو شدن با خصال نیکو و صفات برجسته و ستوده مخاطب مقدس و محبوب به تکاپو وامی دارد. این، خود اثر بسیار ژرف و مهمی است که اگر استمرار یابد، قطعا انسان مانوس با دعا و زیارت را به مراحلی از تکامل و تعالی روح خواهد رساند و این، ظریف ترین بخش از آثار تربیتی دعا و زیارت است.)) توجه به این اثر مهم و بی بدیل، ضرورت کاوش در عرصه های گوناگون را نمایان میسازد. تحقیق در مسائل مختلف مرتبط با این موضوع و عرضه آن به علاقمندان، از اقدامات علمی مفیدی است که جامعه تشنه معنویت امروز بشدت نیازمند آنست. این واقعیت نشان میدهد که در جامعه اسلامی ما سنت های زیبای مذهبی بویژه برگزاری آئین های دعا و نیایش و سفرهای زیارتی باید زنده شوند تا در سایه همین سنت ها بخش قابل ملاحظه ای از تربیت اجتماعی بویژه تربیت کودکان و نوجوانان تامین گردد. تردید نباید کرد که آنچه کویر تشنه جانها را در وانفسای عصر مادیت سیراب خواهد کرد، زلال معنویتی است که در معارف الهی موج میزند.

نوشته مسیح مهاجری

 ناشر: انتشارات روزنامه جمهوری اسلامی

منبع : tebyan.net